preloading
  1. صفحه اصلی
  2. دانستنی‌ها
  3. مقالات
  4. کنترل کیفی در آزمایشگاه های مولکولی و ژنتیک
کنترل کیفی در آزمایشگاه های مولکولی و ژنتیک

کنترل کیفی در آزمایشگاه های مولکولی و ژنتیک

مجموعه فعالیت‌های لازم برای اطمینان از برخورداری آزمایش از کیفیت قابل قبول را تضمین کیفیت می‌گویند. برای رسیدن به این هدف برقراری برنامه‌های کنترل کیفیت (Quality Control) در آزمایشگاه‌ها الزامی است بالاخص در آزمایشگاه های مولکولی و ژنتیک.

دلیل اهمیت اجرای برنامه‌های کنترل کیفی در آزمایشگاه‌های مولکولی این است که هر بیمار یک بار به آزمایشگاه مولکولی و ژنتیک مراجعه می‌کند و جوابِ داده شده تغییر نخواهد کرد و در صورت وجود هر گونه خطا در گزارش جواب، اطلاعات نادرست در ارتباط با ژنتیک فرد ارائه شده است که در تمام عمر همراهش است.

از طرف دیگر در برخی تست های ژنتیک جواب آزمایش فرد را می توان به ژنتیک کل خانواده تعمیم داد لذا صحت جواب بسیار اهمیت دارد. علاوه بر این پزشکان و متخصصان نیز به دلیل اعتماد بالایی که به تست های ژنتیکی دارند، بدون بررسی صحت انجام آزمایشات با دریافت نتایج برای بیمار تصمیم گیری می‌کنند. از این رو مسئولیت صحت جواب‌ها با آزمایشگاه مربوطه است؛ لذا اجرای برنامه های کنترل کیفی در تست های مولکولی و آزمایش های ژنتیک بیش از سایر بخش‌های آزمایشگاه اهمیت دارد.

اما به دلیل وجود فن‌آوری‌های جدید و پیشرفت سریع این تکنیک‌ها، انتظارات بالا از صحت تست ژنتیکی، عدم وجود مواد تضمین کننده کیفیت نظیر مواد و روش‌های از بین برنده آلودگی‌های ممکن در تست های مولکولی و کم بودن خروجی‌های کمی، اجرای برنامه‌های کنترل کیفی در بخش مولکولی آزمایشگاه‌های دنیا به خصوص کشور ما همیشه با مشکل رو به رو بوده است؛ لذا در این مقاله به تعریف و توضیح برخی از نکات مربوط به کنترل کیفی در بخش مولکولی و ژنتیک پرداخته شده است.

همانند سایر آزمایش های پزشکی، آزمایشگاه‌هایی که آزمایش های مولکولی انجام می‌دهند، باید از روش‌های معتبر اعتبارسنجی پیروی کنند تا نتایجی با اعتبار و صحت تولید شود.

استانداردهایی نظیر ISO 9001:2008 و ISO 15189 قالب‌هایی هستند که هدفشان پیاده کردن کیفیت انجام تست های آزمایشگاهی در آزمایشگاه است و با انجام این برنامه استانداردسازی می‌توان به فاکتورهای تضمین کیفیت به طور کامل دست یافت. آزمایشگاه‌هایی که این برنامه‌ها را در مراکز خود پیاده می‌کنند می‌توانند همیشه به جواب‌های خود مطمئن بوده و با ارائه مستندات حاصل، این اطمینان خاطر را برای بیماران و پزشکان ایجاد کنند.

این برنامه شامل انجام دو روند کنترل داخلی و خارجی است که اجزای مورد نیاز آن در جدول ۱ نشان داده شده است.

جدول ۱-اجزای مورد نیاز در روند کنترل کیفی

اجزای مورد نیاز

 الزامات مربوطه

 کنترل کیفی: کنترل داخلی- کنترل های خارج از راند کاری- استانداردهای بین المللی- مواد رفرنس 

 ثبت مراحل انجام کنترل کیفی اعم از داده‌های به دست آمده، پرینت گرفته شده از دستگاه، اقدامات اصلاحی مورد نیاز

 انجام تست های سنجش مهارت که برای مقایسه بین آزمایشگاهی است (QCMD)

 نتیجه اقدامات اصلاحی

 اعتبارسنجی مهارت کارمندان

 مدارک اصلی سنجش مهارت کارمندان- مدرک تحصیلی

 سنجش سلامت و کالیبره بودن دستگاه‌ها

 سوابق ابزار شامل نسخه‌های چاپی و پروتکل نگهداری و کالیبراسیون دستگاه

 ارتباط نتایج با یافته‌های بالینی

 حساسیت و اختصاص تست‌های تشخیصی

 

کنترل کیفی خارجی

 

کنترل کیفی خارجی به عنوان سنجش مهارت نیز شناخته می‌شود، به این معنی که آیا یک آزمایشگاه می‌تواند نتایجی را که برای هدف مورد نظر مناسب است، تولید کند یا نه؟ طرح‌های EQA توسط سازمان‌هایی که از آزمایشگاه‌های شرکت‌کننده مستقل هستند، اجرا می‌شود. برای شرکت کنندگان طرح EQA نمونه‌هایی با دلایل بالینی فرستاده می‌شود و سپس نتایج به دست آمده توسط آن‌ها به یک هیئت متخصص برای ارزیابی ارسال می‌گردد. مشارکت منظم در EQA بخش مهمی از فرآیند QA است و برای اعتباربخشی مورد نیاز است.

یکی از برنامه‌های کنترل کیفی خارجی در بخش مولکولی برنامه QCMD است که هدف از اجرای این برنامه عبارت است از:

  • ارزیابی تکنیک های مولکولی موجود و انتخاب تکنیک برتر در تشخیص های مولکولی
  • تهیه و گسترش پنل های تخصصی
  • تشخیص تکنیک های پرخطا و برگزاری کارگاه های آموزشی جهت ارتقای مهارت پرسنل
  • تهیه مواد رفرنس جهت کنترل کیفیت سری های کاری

 

کنترل کیفی داخلی

 

همان طور که در چک لیست ارزیابی کیفی آزمایشگاه مولکولی در جدول ۲ نشان داده شده است به منظور انجام کنترل کیفی و بررسی صحت نتایج در کلیه آزمایش ها، لازم است به همراه نمونه‌های مورد آزمایش از کنترل‌های مناسب مثبت، منفی و کنترل معرف‌ها Control-Templat-No یا Control Water و کنترل مهارکننده یا کنترل داخلی Control Internal یا External Run Control استفاده نمود.

تعداد کنترل‌ها در هر سری کار باید با تعداد نمونه‌های مورد آزمایش تناسب داشته باشد.

نتایج کنترل کیفی هر سری آزمایش باید در تفسیر نتایج همان سری آزمایش به کار برده شود.

در صورت مشاهده هر گونه خطا در آزمایش که به واسطه استفاده از کنترل‌های مناسب آشکار می‌شود، نوع خطا و اقدام اصلاحی مربوطه به همراه آن باید ثبت و گزارش شده و سوابق مربوطه برای مدت حداقل دو سال در آزمایشگاه نگهداری شود.

ضرورت ثبت گزارش کلیه اقدامات مربوط به کنترل کیفی، خصوصا زمانیکه از روش‌های Home Made استفاده می‌گردد.

نتایج کنترل کیفی مستمر، سرویس و تعمیرات دستگاه‌ها و تجهیزات باید به طور مدون در آزمایشگاه نگهداری شود و در صورت لزوم قابل ارائه باشد.

جدول۲- چک لیست بازرسی بخش مولکولی

 

علاوه بر کنترل نتایج در هر سری کاری می‌بایست کیت های آزمایشگاهی مصرفی در آزمایشگاه نیز قبل از استفاده مورد تأیید قرار بگیرند.

بر اساس الزامات CLIA، هر آزمایشگاه ملزم است برای روش‌های Home Made و کیت های فاقد تاییدیه سازمان FDA، پیش از گزارش نتایج بیماران، خصوصیات عملیاتی کیت خود را شامل صحت، دقت، دامنه گزارش نتایج بیماران، حساسیت و ویژگی آنالیتیکال را بدست آورده و آن‌ها را با ادعای شرکت سازنده مقایسه نماید در صورتی که برای کیت های آزمایشگاهی دارای تأییدیه FDA به دست آوردن دامنه گزارش نتایج بیماران، حساسیت و ویژگی آنالیتیکال الزامی نیست.

اما بر اساس دستورالعمل CAP در همه کیت های تجاری دارای تاییدیه FDA و فاقد این تأییدیه و روش‌های Home Made لازم است حتما قبل از به کارگیری کیت ها کلیه خصوصیات عملیاتی کیت با ادعاهای شرکت سازنده کیت مورد مقایسه قرار گیرد. چراکه ﻋﻤﻠﮑﺮد ﯾﮏ روش آزﻣﺎﯾﺸﮕﺎﻫﯽ ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺘﻌﺪدی ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻤﺎره ساخت‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ ﮐﯿﺖ، ﻣﻌﺮف، ﮐﺎﻟﯿﺒﺮاﺗﻮر، ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺗﺎﻣﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن، اﺛﺮات ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ و ﻧﮕﻬﺪاری، ﺷﺮاﯾﻂ آب و ﻫﻮاﯾﯽ، ﮐﯿﻔﯿﺖ آب، ﭘﺎﯾﺪاری ﺟﺮﯾﺎن ﺑﺮق و ﻃﺒﯿﻌﺘﺎ ﻣﻬﺎرت ﮐﺎرﺑﺮ قرار می‌گیرد.

محاسبه این فاکتورها در روش‌های کیفی و کمی باهم متفاوت است که چگونگی برآورد این کمیت‌ها خود یکی از چالش‌های اصلی در مسیر اجرای برنامه کنترل کیفی در آزمایشگاه‌های مولکولی است.

منابع:

Kessler HH, Raggam RB. Quality assurance and quality control in the routine molecular diagnostic laboratory for infectious diseases. Clinical chemistry and laboratory medicine. 2012 Jul 1;50(7):1153-9

Sabbath-Solitare M, Baptist SJ, Redondo TC. Framework for Quality Assurance in Molecular Diagnostics. InMolecular Diagnostics 2006 (pp. 227-236). Humana Press

Dequeker E, Ramsden S, Grody WW, Stenzel TT, Barton DE. Quality control in molecular genetic testing. Nature Reviews Genetics. 2001 Sep;2(9):717

https://www.westgard.com/qc-molecular-diagnostics.htm

مقالات مرتبط

نمایندگی انحصاری برترین برندهای تجهیزات پزشکی و کیت‌ های آزمایشگاهی